Cihanoğlu Kulesi

Aydın’ın Koçarlı İlçesi’nde, ilçe merkezinde bulunan Cihanoğlu Kulesi’nin öyküsü, 1700’lü yıllar Osmanlı’sına, Osmanlı İmparatorluğu’nun gerileme yüzyılı (1699-1792) olan 18.yy.’a dayanmaktadır.

cihanoglu kulesi

(Ağustos 2017)

Bitmek bilmeyen savaşlar, sürekli toprak ve gelir kaybı, uzun süren askerlik dönemleri, ticaretin bozulması ve gün geçtikçe artan vergiler halkı yılma noktasına getirmişti. Bu devirde merkezi yönetim zayıflamış, devlet otoritesi ise kaybolma seviyesine gelmişti. Tüm bu olumsuz yaşam koşullarından bunalan halk, kazancının yetersiz olması nedeniyle zaten yüksek olan vergilerden bunalmıştı. Devlet, vergi toplayabilmek ve toplum üzerinde eskisi gibi söz sahibi olabilmek amacıyla bazı yerlerde, yörenin zengin ve güçlü ailelerine o bölgeyi yönetme yetkisinin yanı sıra devlet adına vergi toplama görevini de vermişti. Yaşadıkları bölgelerde halk arasında genellikle sevilmeyen bu ailelere ‘âyan’ denilirdi. Baskılardan bunalan ve zaman zaman ayaklanan halk, âyanlara ve onların oturdukları mekanlara ulaşarak zarar vermek isteyebilmekteydi. Büyük Menderes Ovası’nda 18. ve 19. yüzyılda çok sık isyan çıkıyor ve bunlar yerel beylerin öldürülmesi, konaklarının yakılıp yağmalanmasıyla sonuçlanıyordu. Tehlikelerden korunmak isteyen âyanlar ise konaklarının hemen yanında büyük kuleler inşa ettirerek kendilerini savunmaya çalışırlar. Kuledeki makaralı sistemle çalışan açılır kapanır kapı sayesinde acil bir durumda konaktakiler hemen kuleye geçiş yaparak, dış dünyayla bağlantılarını koparabiliyorlar1. Âyan kuleleri adı verilen bu kulelerden dört tanesi Aydın sınırları içerisinde bulunuyor2

Âyan kuleleri genellikle dört katlı olup, duvarları tamamen taştan yapılmış çok sağlam binalardır. Bu kuleler arkadaki konak ile koridor veya alt geçit ile bağlıdır. Gözetleme yanında korunma amaçlı olarak ta düşünüldüklerinden bir tehlike anında konaktan kaçan aileler bu kulelerde güvenle saklanırlardı. Kulelerin zemin katının dışarı açılan hiçbir penceresi ve kapısı yoktur. Bu bölüm su ve erzak deposu olarak kullanılır. Ana giriş kapısı ikinci kattadır. Makaralı bir sistem yardımıyla zemin kata uzatılan bir merdiven veya tahta köprü kulenin giriş kapısına ulaşımı sağlar. Kule içindeki katlar arasında tahta merdivenler bulunur. Üçüncü katta dıştan girilmesi mümkün olamayan ufak pencereler katın havalandırılma ve aydınlatılmasına yardım eder. Bu kat tehlike halinde ailenin sığınacağı ve günlük yaşamını sürdüreceği bir bölüm olduğundan günlük gereksinimler için oturma ve yemek pişirme grupları bulunur. Binanın en üst katını oluşturan dördüncü kat, gözetleme ve savunma amaçlı olarak düşünüldüğünden yüksek sur duvarları ile çevrilmiştir. Bu katta yer alan ilginç bir oluşum da, binanın tam giriş kapısının üstünde bulunup davetsiz olarak dış kapıya gelen ziyaretçilerin üzerine gereğinde taş veya kum atarak onları kapıdan uzaklaşmayı sağlayan taş bir oluktur (Cihanoğlu Kulesi’nde aynı amaçla kullanılan bir kızgın yağ oluğu bulunur). İki konsolun taşıdığı bu baca görüntüsüne Osmanlı savunma sisteminde ‘seng endaz çıkması ‘ yani ‘taş veya ağırlık atma çıkması’ adı verilir3

cihanoglu kulesi

Kızgın Yağ Oluğu4

Aydın ve çevresinin daha önce Aydınoğulları ve Menteşeoğulları’na ev sahipliği yaptığı; sonraki dönemlerde de günümüzde Nazilli İlçesi’ne bağlı olan Esenköy’e, eski adıyla Arpaz ve çevresine “Arpazlı Beyler”in, Koçarlı ve çevresine ise “Cihanoğulları”nın hükmettiği bilinmektedir.

cihanoglu kulesi

(Ağustos 2017)

Cihanoğlu Ailesinin ortaya çıkışı ile ilgili ise şöyle rivayet edilir. Kanunî Sultan Süleyman, 1522 yılında Rodos ve İstanköy adalarını almak için ordusuyla Koçarlı'dan geçerken Mersinbelen, Yağcıdere ve Dereköy dolaylarında konaklamış. O sırada 250 kişilik bir Türk aşireti de bu bölgede bulunmaktaymış. Aşiret Reisi Mehmet Bey, Kanuni'nin ordusuna katılarak, Rodos seferine gitmiş. Tam bu sırada Mehmet Bey'in çadırında bir çocuk dünyaya gelmiş. Padişah bu haberin kendilerine uğur getireceğini ümit ederek çocuğun adını "Cihan" koymuş ve ona Beşparmak Dağları’ndan başlamak üzere Çine Çayı ve Sarıçay arasında kalan ve Büyük Menderes Nehri'ne kadar olan araziyi bağışlamış. Cihanoğulları, Koçarlı'ya yerleşip, böylece kök salmaya başlamışlar. Tabii o dönem, bölgede politik birlik kurmak isteyen beyliklerin kanlı mücadeleleri de başlamış bir yandan. Beyler, saldırıya karşı korunmak üzere kule ve kaleler yaptırmışlar ardı sıra. Cihanzade İbrahim Ağa da dış saldırılardan çok, kendi kardeşlerinden korunmak için Cihanoğlu Kulesini inşa ettirmiş 1763-1764 yıllarında. O yıllarda, egemenlik, iktidarlık, güç gösterileri derken kardeşler arasında da kanlı çarpışmalar yaşanmış. “Kuralları kılıç kuşananlar koyuyor, güçlü ve acımasız olanlar hayatta kalıyor sadece”4

Kule, konakla bağlantılı bir halde iken 1948 yılında geçirdiği bir yangın sonucu konağın yanıp yıkılması ile tek başına kalmıştır. 19. yy. başında bir takım değişiklikler geçirmiş, hamam ve teras gibi düzenlemeler eklenmiş, bu sırada stuko kaplama alçı süsler yapılmıştır. 20. yy başlarında hamam olarak işletilmek üzere kiraya verilmesi üzerine yine bir takım değişiklikler olmuş, 4. yüzey pencereleri büyütülmüş, 3. yüzeydeki tuvalet ve ocak tuğla duvarlar yapılmıştır5

Bahçesinde bölgenin ilk tatlı su çeşmesi ve zamanında dönemin kölelerine yemek çıkarılan yaklaşık 500 yıllık bir kazan mevcuttur6

Kuleye ek olarak Cihanoğlu Ailesinin bölgede inşa ettirdiği camiler de bulunmaktadır. Sanatsal değeri ve kullanılan mimari teknikler bakımından da önemli olan bu eserleri, başka bir yazımızda ele alacağız.

Yağız GEMİCİOĞLU (Editör)

1 Blogspot sayfası – ARKEOLOJİ GEZGİNLERİ, Cem AYDEMİR, 3 Ağustos 2014 Pazar, AYDIN’DA AYAN KULELERİ
http://arkeolojigezginleri.blogspot.com.tr/2014/08/aydinda-ayan-kuleleri.html

2 ATLAS Dergisi sayfası – Aydın’ın Şatoları, Alkım DOĞAN, ATLAS Dergisi Ocak 2017 sayısı
https://www.atlasdergisi.com/dergide-bu-ay/aydinin-satolari.html

3 Blogspot sayfası – ARKEOLOJİ GEZGİNLERİ, Cem AYDEMİR, 3 Ağustos 2014 Pazar, AYAN KULELERİNİN GENEL YAPILARI
http://arkeolojigezginleri.blogspot.com.tr/2014/08/aydinda-ayan-kuleleri.html

4 GEZENBİLİR Doğa Sporları ve Gezi Kültürü Portalı sayfası – Ana Sayfa / Gezginin Dünyası / Gezi Notları / Yurt İçi Gezi Notları / EGE forumunda PASIFFLORA tarafından 16 Nisan 2009 tarihinde açılan konu – Cihanoğlu Kulesi, Aydın, Koçarlı
https://www.gezenbilir.com/konu/cihanoglu-kulesi-aydin-kocarli.30048/

5 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Aydın İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü sayfası – Tarihi Yapılar
http://www.aydinkulturturizm.gov.tr/TR,64453/cihanoglu-kulesi.html

6 Tarihi ve Turistik Yerler sayfası – Aydın Koçarlı Tarihi ve Turistik Yerleri, Koçarlı Merkez Cihanoğlu Kulesi
http://www.tarihiyerlerimiz.net/2013/07/aydn-kocarl-tarihi-ve-turistik-yerleri.html
Wikipedia, Koçarlı http://tr.wikipedia.org/wiki/Ko%C3%A7arl%C4%B1,_Ayd%C4%B1n, 03.03.201