Zeybek Kıyafeti

M.AKSOY'un (Derleme, 2004) "Zeybek Erkek Giyisi ve Takıları" ile ilgili çizimi, kıyafet parçalarının yerleri ve adları ile ilgili çok önemli ve özellikle paylaşılması gereken bir görsel kaynaktır.

Zeybek giyim-kuşamında dış görünüşteki zenginliğin ve heybetin yanı sıra, yaşam alanına uyumun da düşünülmesi bir zorunluluktur. Geniş bir coğrafyada uzun süredir aynı giyim kültürünü sürdürüyor olmaları, giyim kuşamdaki çeşitlilik ve incelik ile ilgili bazı ipuçları vermektedir.

Yapılan araştırmalarda giyim kuşamları ile ilgili kaynak olarak alınabilecek yazı, resim, görsel objelerden yola çıkılarak belli başlı ve gerçeğe en yakın yorumlamalara ulaşmak mümkün olabilir.

"Yaşamlarındaki inanış, kültürel farklılıklar, sosyo-ekonomik hayatın giyim-kuşam üzerindeki farklı dokunuşları dışında, zeybekler için hiyerarşik düzen de ayırıcı bir özelliktir", diyebilmekteyiz. Bu hiyerarşik düzene hitap ve işaret eden bazı giyim-kuşam farklılıklarının varlığından da kaynaklarda bahsedilmektedir.

Zeybek giyim-kuşamının başlıca parçaları; fes/ börk/ külah/ kabalak/ keçe fes, boyun dolağı, ten gömlek-mintan, işlik, cepken, camadan, şal kuşak, yorgan kuşak, mendil/ yağlık, silahlık, maşa, barutluk, pazubent, muska, kütüklük, silahlar, iç donu, kısa don/ potur/ dizlik, çorap, çizme/ kayalık, ayakkabı/ çarık olarak sayılabilir. Başlıca parçalar halinde isimlendirmiş olduğumuz giyim/ kuşam parçaları bahsettiğimiz üzere farklı bölge, zaman ve konumlara göre çeşitli adlarla da anılmaktadır. Hatta bahsedilen giyim-kuşam parçalarının kullanıldığı dönemlere göre farklılık gösterdiği yaygın kabul gören görüşler arasındadır.

Fes | Keçe Fes | Külah | Kabalak | Börk:

Farklı şekil ve isimlendirmeleri ile fes ; başa giyilen, farklı parçaların uyum içinde sarılması ile oluşturulan bir parçadır. Genellikle renklerinde kırmızı ve tonları kullanılmıştır. (M. AKSOY, 2004 ). Fes içine çoğunlukla "terlik" adı (A. H. AVCI, 2000) verilen bir fes içliği giyilir. Fesin çevresi ipek kumaş ve püsküllerle (A. H. AVCI, 2000) sarılı olduğu gibi, çiçek figürlü oya işlemeleri (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995) ile de süslenir. Kullanım amacı olarak başı korumanın dışında doğada yaşayan zeybekler için yastık (A. H. AVCI, 2000) görevini de gördüğü bilinir.

Boyun Dolağı:

Boyunda "boyun dolağı" adı verilen yine genellikle ipek kumaştan yapılma, boynu çevreleyen atkı gibi takılmaktadır. Çevresinin tamamı püsküllü olmakla birlikte, yalnızca uç kısımlarında da püsküllere rastlanabilir. (A. H. AVCI, 2000)

Ten Gömlek | Mintan | İşlik:

Gövde de iç kısma "ten gömlek, mintan" adı verilen bel kısmına kadar inen gömlek giyilir. Gömlekler genellikle pamuklu kumaştan yapılmaktadır. Bedene göre yakasız olarak hazırlandığı bilinir. (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995). Gömlek üzerine ‘işlik’ denilen genelde dik çizgili ve dik yakalı bir parça giyildiği bilinir. Bel hizasına ya da göğüs altına kadar inebilir. (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995).

Camadan:

Gömlek üzerine "camadan" dediğimiz genellikle ön kısmı çapraz kesim ve sağ-sol çift taraflı düğme aksesuarlı, uzun kollu ve çuha kumaştan bir çeşit yelek giyilir. Camadana mavi-gri tonları hâkimdir. (A. H. AVCI, 2000) Üzeri işlemelidir. Bölgeler arası işleme farkları da ayrıca bir detaydır. (Y.ALTUNTAŞ-Y.ŞAHİN-M.KAHVECİ, 1995).

Cepken | Sallama:

Cepken-sallama; camadan üzerine giyilen önü açık ve kol kısmı koltuk altına kadar yarıktır. Koltuk altına kadar olan kesim sebebiyle cepkenin serbest kalan parçaları omuz üzerinden arka yana doğru sarkar (M. AKSOY, 2004). Bu görüntü için "bir zeybeğin duruşunun ihtişamını tamamlayıcı en önemli unsurlardandır", diyebiliriz. Camadan ile aynı kumaştan ve renkten olup, uyumlu işlemeler ile süslenmektedir. Yine camadan gibi bölgelere göre işleme ve kesim farklıkları olduğu bilinir. (M. AKSOY, 2004 ).

Dolgu Kuşak | Şal Kuşak | Kolon Kuşak:

Giyimde bel kısmında yer alan kuşaklar; en içte "dolgu kuşak", üzeri "şal kuşak" ve en üstte "kolon kuşak" olarak adlandırılır. Dolgu kuşak-yorgan kuşak olarak da bilinir. Yorgan gibi kalın ve yün dolguludur. (M. AKSOY, 2004). Şal kuşak, yorgan kuşak üzerine sarılır. Renkli dokuma kumaştan yapılmaktadır. (M. AKSOY, 2004). En dışta kolon kuşak yer almaktadır. Gerektiğinde ip olarak kullanıldığı ve şal kuşak ile yorgan kuşak üzerine bağlandığı olur. (M. AKSOY, 2004). (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995). Kimi zaman kolon kuşak yerine silahlığın deri kayışları kullanılmaktadır.

Mendil | Yağlık:

Mendil-yağlık olarak adlandırılan kare şeklinde ve üzeri ağırlıklı çiçek desenlidir. Kuşak üzerinden sarkacak şekilde takılır. (A. H. AVCI, 2000). İşlemelerinin telli olduğu söylenir. (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995). Yapımında ipek, keten gibi kumaşlar kullanılmaktadır. Bazı zeybeklerin silahlığın üzerinde birden fazla mendil kullandığı söylenmektedir. (M. AKSOY, 2004).

Silahlık:

Kuşaklar üzerine zeybeklerin "silahlık" diye adlandırdıkları genellikle deriden yapılma ayrı bir kemer de sarıldığı bilinmektedir. (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995). Bu silahlık; efe, zeybekler ve kızanlar arasında çeşitlilik gösterebilmektedir. Buradaki farklı detaylar hiyerarşinin bir göstergesi olarak da görülebilir. Silahlık zeybeklerin üzerlerinde taşımaları gereken birçok ihtiyaçları için çok gözlü bir parçadır.

Kütüklük:

Kütüklük çok gözlü ve kalın deriden yapılmadır ve kuşak üzerine takıldığı söylenir. (A. H. AVCI, 2000). Görüşlerden bir diğeri ise göğse bağlandığıdır. (M. AKSOY, 2004). Silahlığın üzerine kuşanıldığı, arka ve yanda olduğu da bilinir. (ekitap.kulturturizm.gov.tr/)

Kesici Aletler ve Ateşli Silahlar:

Kama-hançer,pala-yatağan gibi kesici aletler ve tabanca-kubur, uzun namlulu tüfek gibi ateşli silahlar da zeybeğin dağdaki durumuna göre üzerlerine kuşandıkları diğer eşyaları arasındadır. Maşanın kesici aletleri bilemek için kullanıldığı da bilgiler arasında yer alır. (M. AKSOY, 2004). Ateşli silahların bazılarının temizliğinde kullanılması ve yaralanmalarda yara dağlamak için kullanılmasında amaçları arasındadır denilebilir. (A. H. AVCI, 2000).

Pazubent:

Pazubent kola takılan ve içerisinde koruyuculuğuna inanılan muska olduğu söylenir. (A. H. AVCI, 2000). Bu parçanın kullanımı zeybeğin inancına bağlıdır.

Potur | Dizlik:

Potur-dizlik olarak anılan pantolon çeşidi camadan ve cepkeni tamamlayıcı olarak benzer renk ve işlemelerle zeybek giyiminde yer alır. Genellikle diz kapağına kadar olan ve bu kısımda daralan poturların, ağ kısmı geniş kesimli olup, arazide rahat etmelerini sağladığı düşünülmektedir.(A. H. AVCI, 2000). Ayrıca geniş kısmının arkada toplanması, poturun minder işlevini görmesini de sağlamaktadır.(M. AKSOY, 2004). Potur içine keten yada yün dokuma kumaştan yapılma ‘iç don’ denilen parça giyilir. (M. AKSOY, 2004).

Tozluk:

Diz kapağı ile ayak bileği arasında yine camadan, cepken, potur ile uyumlu kumaş ve işlemelerden yapılma "tozluk" giyildiği bilinir. (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995). Bu tozluklar genelde rahat giyilebilmesi için boydan boya yarıktır ve düğme yada kopça ile arkadan iliklenir. (A. H. AVCI, 2000) Tozlukların altına genellikle çorap giyilmediği belirtilir. (Y. ALTUNTAŞ-Y. ŞAHİN-M. KAHVECİ, 1995).

Çizme | Kayalık:

Ayağa giyilenlerden bir çeşidi de ‘çizme-kayalık’dır. Körüklü çizme olarak anılsa da zeybek çizmelerinde körüğün çizmenin doğal duruşundan oluştuğu düşünülür. (M. AKSOY, 2004). Dağda rahat hareket edilebilecek çizmelerdir. Kayalık dışında ayağa yün çorapla birlikte "çarık-ayakkabı" giyildiği bilinmektedir. Bu ayakkabıların tabanlarının kalın ve araziye uyumlu geniş çivilerle kaplı olduğu söylenmektedir. (M. AKSOY, Y004). Çarıkların ucu hafif kalkık, kendi renginde ve bilekten çorap üzerinde bağlanarak giyilir. (A. H. AVCI, 2000)